Vragen over vrijheid en verantwoordelijkheid raken aan de kern van ons begrip over de mens. De urgentie van deze vragen is toegenomen als gevolg van belangrijke maatschappelijke problemen als klimaatverandering, sociale conflicten, stijgende gezondheidszorgkosten en de groeiende kloof tussen arm en rijk. In hoeverre dragen individuen, organisaties en de overheid verantwoordelijkheid om iets aan deze problemen te doen? Wat betekent deze morele verplichting, of het ontbreken daarvan, voor de balans tussen zelfredzaamheid en collectieve zorg voor elkaar? En hoe kunnen we die zelfredzaamheid, maar ook die collectieve zorg, bevorderen?
We weten inmiddels veel over de manier waarop de afbakening van verantwoordelijkheden samenwerking bevordert. Denk aan materiële prikkels en sancties, of sociale controle binnen informele netwerken. Hedendaagse informele, formele en virtuele verbanden zijn echter vluchtiger dan vroeger, terwijl vele collectieve verantwoordelijkheden ̶ zoals een schone buurt of productiviteit in een bedrijf ̶ juist duurzame vormen van samenwerking vereisen. Vraag is hoe materiële prikkels en sociale controle zowel bij vluchtige als duurzame samenwerkingsrelaties optimaal effect sorteren, ten behoeve van de collectieve verantwoordelijkheid en samenwerking.
Verbindend karakter
Deze vraag verbindt filosofie, psychologie, sociologie, recht, neurowetenschappen en economie. Aan de orde komen duiding van de relatie tussen begrippen als vrijheid, vrije wil en (individuele en collectieve) verantwoordelijkheid. Ook is een antwoord nodig op de vraag hoe vrijheid en verantwoordelijkheid zich verhouden tot zelfredzaamheid en participatie: Heb ik als burger de verantwoordelijkheid om zelfredzaam te zijn? Ben ik vrij om te participeren, of heb ik de plicht om te participeren? Een duiding van wat moreel juist is, is in dit verband onontbeerlijk; hierin zit het normatieve aspect van de vraag. Ontwerpende aspecten zien we in de relatie tot nationale beleidskaders. Een eenduidig begrip van vrijheid en verantwoordelijkheid ligt ten grondslag aan een visie op de samenleving, zoals politieke partijen die uitdragen. Een dergelijke visie vertaalt zich in beleidskaders voor het sociale domein en de gezondheidszorg. Door middel van toegepast en praktijkgericht onderzoek in deze domeinen kunnen innovatieve oplossingen en toepassingen worden gevonden om bijvoorbeeld de veerkracht van het individu en de samenleving te bevorderen.
